HÁN TỰ

“Education” hay giáo dục?

Hôm nay, nhỏ bạn tôi – giáo viên tiếng Nhật ở một trung tâm xuất khẩu lao động – kể rằng, ở trung tâm bạn có một nam sinh nhất quyết nộp đơn xin nghỉ học dù theo hợp đồng phải mất tiền cọc cả chục triệu đồng. Khi công ty tìm hiểu thì nguyên nhân được cho là do giáo viên đứng lớp hay dùng những từ “khó nghe” với nam sinh ấy, chẳng hạn như “đồ ngu”, “đầu chứa gì mà nói mãi không vô”…

Cũng vừa mới vài ngày nay, dân mạng sục sôi tranh cãi quanh vụ việc tương tự, cô giáo ở Hà Nội bắt học sinh quỳ. Cô giáo tâm sự trong sự buồn bã: “Tôi bất lực, dù biết là sai”. “Tôi bất lực, dù biết là sai”, tôi cứ suy ngẫm mãi câu nói này. Điều gì khiến một cô giáo lại cảm thấy “bất lực” khi giáo dục một đứa trẻ? Có rất nhiều quan điểm đưa ra, hôm nay tôi xin mạn phép nhìn vấn đề từ một góc nhìn khác: Giáo dục, nhìn từ khái niệm liệu chúng ta đã nhìn nhận đúng?

Từ giáo dục dịch sang tiếng Anh là education, tiếng Pháp là éducation, tiếng Ý là educazione, tựu chung đều có cùng mấy chữ đầu là educa. Gốc latin của nó là educatio. Ngoài ra, từ này phái sinh ra thêm hai động từ khác là educare và eduere. Trong đó, educare nguyên nghĩa là làm cho lớn lên; còn educere, 「e」là tiếp đầu ngữ mang nghĩa “bên ngoài”, 「DUCERE」là dẫn lối, educere là dẫn cái đang ở bên trong đưa ra bên ngoài

Nguồn ảnh: 47news

Trong khi đó, từ giáo dục có chữ Hán là 教育, gồm chữ giáo (教) và dục (育). Hán tự trước đó của chữ giáo [giờ không còn dùng nữa] là「」được cấu tạo từ các thành phần: 「爻」, 「子」, 「攵」.  Trong đó, 「爻」 là phần tượng hình của tòa nhà có cái cây băng qua mái nhà, ám chỉ khu học xá của trường học. 「子」 là tử (đứa bé) , chỉ những đứa trẻ học ở đó. Còn 「攵」 là biến thể của 「攴」  (phộc), nghĩa là đánh khẽ.  Phần 「ト」 của chữ 「攴」phộc này là phần chữ tượng hình cho cành cây hoặc cái, và 「又」biểu thị cho bàn tay, theo đó「攵」(攴)chỉ việc cầm chiếc roi trên tay để đánh khẽ cái gì đó. Do đó, ý niệm giáo dục qua chữ 「教」ngụ ý một quá trình: giáo viên tập hợp các đứa trẻ ở khu học xá để dạy dỗ, trên tay cầm một cái roi để hỗ trợ.

Đọc đến đây, chúng ta có thể thấy rằng quan niệm niệm về giáo dục trong văn hóa phương Đông hoàn toàn khác với văn hóa phương Tây. Educere, trong nghĩa gốc, mang ý nghĩa là “dẫn” cái sự sống của sinh vật, gồm cả động vật và thực vật không chỉ riêng trẻ em, ra bên ngoài, nuôi và vun trồng nó. Theo đó, giáo dục theo quan niệm của người phương Tây là xem trọng trạng thái bẩm sinh của đứa trẻ, xem xét kĩ lưỡng trạng thái đó ở mức cao nhất, chờ đợi nó biểu hiện, đồng thời tác động từ bên ngoài để có thể đánh thức những năng lực tiềm ẩn đó. Tóm lại, đó là một quá trình hỗn hợp có tác động qua lại: sự trưởng thành tự nhiên từ bên trong và sự thúc đẩy từ bên ngoài. Giáo dục theo kiểu phương Đông kèm theo sự thúc ép, gây áp lực theo nhiều cách. Nó liên quan đến một mối quan hệ cấp trên cấp dưới, trong đó “cây roi” tượng trưng cho hình phạt được xem là phương pháp.

“Cái bất lực” của cô giáo bắt học sinh quỳ cũng như nhiều nhân vật tương tự ở câu chuyện khác cũng xuất phát từ khái niệm giáo dục và phương thức đó. Thay vì nhìn nhận, xem xét kĩ lưỡng cái tiềm ẩn của học trò để đánh thức, họ chỉ biết dùng hình phạt bằng mọi cách vì cho rằng đó là cách hiệu quả nhất trong con đường giáo dục. Nguy hiểm hơn, với quan niệm giáo dục phải đi từ trên xuống hay những sức ép tâm lí gặp phải, “chiếc roi” bị lạm dụng vượt ra ngoài phạm vi đánh khẽ, trong nhiều trường dẫn đến nhiều câu chuyện đau lòng.

Nhân tiện, tôi muốn kể ra đây một câu chuyện khác, trong một nhà hát tên là West Yorkshire Playhouse ở phía bắc nước Anh, có một chương trình âm nhạc tên là “First floor” (Tầng trệt), dành cho những người trẻ từ 12 tuổi trở lên, đặc biệt là những người không có việc làm, không thể thích nghi ở các cơ sở giáo dục thông thường hoặc từng nghiện ma túy, từng đi cải tạo hay từng ở trong các cơ sở giáo dục vị thành niên. Tầng thứ hai của tòa nhà gần nhà hát là nơi tổ chức các chương trình đó, nơi các người trẻ bị cho là “lạc lối” thường tụ tập tìm bạn bè, tạo ra các ban nhạc riêng cho mình và thưởng thức âm thanh theo đúng nghĩa của nó. Những người trẻ tuổi được công nhận là tài năng trong chương trình này nếu muốn sẽ được tiến cử vào học trường đại học âm nhạc Leeds trong thành phố.

Ian Brown, Giám đốc nghệ thuật nhà hát, trong một lần được phỏng vấn trên Theguardian  nói rằng, “Chương trình First floor” ra đời với hy vọng sẽ mang đến cho những người trẻ tuổi bị hạn chế cơ hội khám phá các kỹ năng mới, sự tự tin, sự tôn trọng người khác và ý thức về bản sắc và niềm tự hào về thành tích của họ”.

Cá nhân tôi nghĩ, cái chúng ta cần bây giờ là “education” chứ không phải giáo dục. Mỗi một đứa trẻ là cá thể duy nhất. Là con người, ai cũng có cá tính và khả năng riêng, giống như khuôn mặt mỗi người đang mang. Educere là dẫn nó ra ngoài, thừa nhận và kết nối. Nhà hát, hội trường và các cơ sở thể thao là những nơi diễn ra “giáo dục” như vậy.

Đọc đến đây có lẽ có nhiều người sẽ than vãn, ngay cả những cái cơ bản như diện tích lớp học, nhà vệ sinh, không gian chơi…còn chưa hoàn thiện huống gì tính đến chuyện khai phóng, nhà hát, hội trường. Tôi nghĩ không, mọi chuyện đều có thể. Để làm được cái khả thể đó, trước hết phải bắt đầu thay đổi từ cái cơ bản trước – khái niệm về giáo dục.

Giáo dục, nhìn từ khái niệm liệu chúng ta đã nhìn nhận đúng?

Ánh Hiền, 17/5/2019

Related Posts

No Comments

Leave a Reply